Πέμπτη, 21 Μαρτίου 2013

Ξυλογραφία. To ξεκίνημα



Μια βασική ιδιότητα του ανθρώπινου είδους είναι να βρίσκει τις καλύτερες και ταχύτερες λύσεις στα προβλήματα που αντιμετωπίζει. Έτσι και με το πρόβλημα της αντιγραφής των βιβλίων, όταν οι αντιγραφείς δεν επαρκούσαν ή άρχισαν να έχουν μεγάλο κόστος,  ο άνθρωπος κατάφερε ν' ανακαλύψει κάτι που δεν είχε προσέξει ως τότε. Με κίνητρο τις αρχαίες σφραγίδες, εκμεταλλεύτηκε τη δυνατότητα που του έδινε το σκαλιστό ξύλο να μην καταστρέφεται μετά την πρώτη χρησιμοποίησή του. 



Θυρεός φιλοτεχνημένος από τον Άλμπρεχτ Ντύρερξυλογραφία του 1523 περίπου


Η ξυλογραφία (Woodcut) είναι η τέχνη με την οποία σε μια ξύλινη επιφάνεια χαράζονται ανάγλυφες παραστάσεις οι οποίες προορίζονται να τυπωθούν. Η τέχνη αυτή ήταν γνωστή στην Κίνα από το 868 μ.Χ.
Ανήκει στη γενική κατηγορία της αναγλυφοτυπίας / υψιτυπίας, γιατί τυπώνεται ότι εξέχει από την πλάκα. Στην Ευρώπη εμφανίζεται από το τέλος του 14ου αιώνα, παράλληλα με τη χρήση του χαρτιού. Τα πρώτα τυπογραφικά στοιχεία χαράζονταν πάνω στο ξύλο μαζί με τις εικόνες. 

«Μεσημέρι» έγχρωμη ξυλογραφία του Α. Τάσσου

Υπάρχουν δύο είδη ξυλογραφίας, ανάλογα με τον τρόπο κοπής της ξύλινης πλάκας από το δέντρο και τη φορά των «νερών» της: η ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο και η ξυλογραφία σε όρθιο ξύλο. Το πλάγιο ξύλο εμφανίστηκε πολύ παλιά. Κομμένο στην κατεύθυνση του κορμού του δέντρου, με οριζόντια (πλάγια) τα «νερά» του για τον χαράκτη, είναι μαλακό και δουλεύεται σχετικά εύκολα, προερχόμενο από δέντρα κερασιάς, καρυδιάς, αχλαδιάς, μηλιάς, λεμονιάς, που έχουν ομοιογενή μάζα και δεν σκάνε. Το όρθιο ξύλο (σόκορο) επιβάλλεται αργότερα, από το 1771, όταν ένας Άγγλος χαράκτης, ο Τόμας Μπέγουικ (1753-1828) δοκίμασε από εκκεντρικότητα να καινοτομήσει στη χάραξη εικόνων για το βιβλίο φίλου του: αντί να χρησιμοποιήσει πλάγιο ξύλο για την ξύλινη πλάκα, πειραματίστηκε και χρησιμοποίησε εγκάρσια κομμένες από τον κορμό του δέντρου φέτες, οι οποίες είχαν τετραγωνιστεί και ενωθεί με κόλλα. Το ξύλο που δημιουργήθηκε, με «όρθια» τα νερά του, προερχόταν από δέντρα σκληρά, τσιμισίρι (πυξάρι) και κελεμπέκι (σφεντάμι). 


Στην τεχνική της ξυλογραφίας το σχέδιο διαγράφεται με μελάνι πάνω στην ξύλινη πλάκα, που έχει προηγουμένως καθαριστεί καλά. Με μικρά μαχαίρια ή αιχμηρά εργαλεία (καλέμια) για τις λεπτές γραμμές και με γούζες (σκαρπέλα) για τις μεγάλες φόρμες, ο χαράκτης σκαλίζει προσεκτικά, αφαιρώντας τα τμήματα που δεν θέλει να τυπωθούν και διατηρώντας εκείνα που τον ενδιαφέρει να τυπωθούν. Απλώνει έπειτα, με κύλινδρο, τυπογραφικό μελάνι στα ανάγλυφα που σχηματίστηκαν στην ξύλινη πλάκα, και βάζει πάνω της χειροποίητο γιαπωνέζικο χαρτί. Μετά, τρίβει την πίσω επιφάνεια του χαρτιού με τον λειαντή (brunissoir) ή τυπώνει κατευθείαν στο πιεστήριο. 


Το σχέδιο τυπώνεται στο χαρτί αντίστροφα από την πλάκα: το αριστερό στην πλάκα αποτυπώνεται δεξί στο χαρτί. Ο αριθμός των αντιτύπων της ξυλογραφίας δεν είναι μεγάλος, γιατί εξαρτάται από την περιορισμένη αντοχή της ξύλινης πλάκας. Στην έγχρωμη ξυλογραφία ο χαράκτης χρησιμοποιεί για κάθε χρώμα διαφορετική πλάκα ξύλου. Σε μερικές ξυλογραφίες το χρώμα μπαίνει εκ των υστέρων, μετά την εκτύπωση, με το χέρι (επιχρωματισμένες ξυλογραφίες).

Ο Ρινόκερος Άλμπρεχτ Ντύρερ, 1515,
χαρακτική σε ξύλο, 21,4× 29,8, Νυρεμβέργη


H ξυλογραφία αν και πολεμήθηκε από τους αντιγραφείς, που είχαν οργανωθεί σε δυνατά επαγγελματικά σωματεία, ήταν η επανάσταση. Άνοιξε το δρόμο στην τυπογραφία, την ανταγωνίσθηκε για πολλά χρόνια και τελικά της παραχώρησε τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Tο κείμενο έγινε δουλειά της τυπογραφίας ενώ οι καλλιτεχνικές διακοσμήσεις και εικόνες ήταν μέχρι τον 19ο αιώνα το αντικείμενο που "επέτρεψε" στην ξυλογραφία να επιζήσει έστω και σαν βοηθητική προς την τυπογραφία τέχνη, ενώ μετά την εμφάνιση και την εξέλιξη των φωτο-μηχανικών μεθόδων χρησιμοποιήθηκε και χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα σαν μια τέχνη ισότιμη με τις άλλες.


Έγχρωμη ξυλογραφία του Τ. Κατσουλίδη

Ημέρα και Νύχτa, Μ. C. Escher, 1938, ξυλοτυπία, 39.1 x 67.7 cm



Το μεγάλο κύμα έξω από την Καναγκάουα
Κατσουσίκα Χοκουσάι, έγχρωμη ξυλογραφία
Metropolitan Museum of Art, New York
Πηγές

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου